«

ΤΟ ΒΑΡΒΑΚΕΙΟ ΠΡΟΤΥΠΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΓΙΟΡΤΑΖΕΙ ΤΑ 200 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ. ___________«1821-2021 ΙΩΑΝΝΗΣ ΒΑΡΒΑΚΗΣ»__________

Το σχολείο μας συμμετέχει στον εορτασμό για τα 200 χρόνια από την Επανάσταση του 1821, τιμώντας τον εθνικό ευεργέτη Ιωάννη Βαρβἀκη, για τη συμβολή του στον εθνικό αγώνα και την παιδεία. Για τον εορτασμό της επετείου δημιουργήθηκε το πεδίο «1821-2021 ΙΩΑΝΝΗΣ ΒΑΡΒΑΚΗΣ», όπου θα αναρτώνται αρχειακό υλικό, μαθητικές δημιουργίες, άρθρα, εποπτικό υλικό.

1. Σαν σήμερα …
Σαν σήμερα, 12 Ιανουαρίου, το 1825 έφυγε από τη ζωή ο ευεργέτης Ιωάννης Α. Βαρβάκης, στο Λοιμοκαθαρτήριο της Ζακύνθου. Η νεκρολογία του Βαρβάκη η οποία δημοσιεύθηκε στις 31 Ιανουαρίου 1825, στα Ελληνικά Χρονικά, την εφημερίδα που εκδιδόταν από το 1824 έως το 1826 στο Μεσολόγγι από τον Ελβετό γιατρό Ιωάννη Ιάκωβο Μάγερ, αφιερώνεται σε εκείνα που απογοήτευσαν τον Βαρβάκη και επικεντρώνεται στον εμφύλιο σπαραγμό, ο οποίος τον οδήγησε στην απόφαση να επιστρέψει στη Ρωσία. Αν είχαμε μπροστά μας το φύλλο της εφημερίδας θα διαβάζαμε:
«Με βαθείαν θλίψιν της ψυχής μας εμάθαμεν ότι ο γέρων Βαρβάκης απέθανεν εις το Καθαρτήριον της Ζακύνθου την 12 του λήγοντος. Ποίος δεν ήθελεν συμπονέσει μαζί μας, ακούων ότι ο σεβάσμιος ούτος γέρων, μόλις φανείς εν τω μέσω μας, μας αφήνει δια παντός. Ο ογδοηκοστός χρόνος της ζωής του ήτον ήδη απερασμένος, ότε απεφάσισε την εις την Ελλάδα κάθοδόν του. Απεφάσισε να έλθη δια να μας συμβουλεύεση με την πολυπειρίαν, με τις γνώσεις του, αποκυημένας δια πολλών χρόνων και ποικίλων περιστάσεων. Βέβαια, αυτός ενόμιζε να μας εύρη ενωμένους με τους δεσμούς της αδελφότητος. Βέβαια, ήλπιζε να μας ιδή χωρίς πάθη και χωρίς εκείνον τον ολέθριον φιλαρχικόν ζήλον, του να υπερβαίνωμεν και να καταπατώμεν ο εις τον άλλον. Αλλά φευ! Ο γέρων μας ηύρε βυθισμένους εις έριδας, εις αυτάς τας δυστυχείς διχονοίας, και, τελευταίον, αντί ενώσεως, είδε φατρίας τρομεράς, όπλα εναντίον της Επικρατείας, εναντίον των Νόμων, εναντίον αυτής της Διοικήσεως.
Είναι αληθές ότι ο γέρων Βαρβάκης εις την στιγμήν καθ’ ην ανεχώρει από Πελοπόννησον έβλεπε στρατεύματα ανταρτικά πολεμώντα υπό τας διαταγάς ανθρώπων αχαλινώτων και ως θηρία λυσσασμένα ορμώντα εναντίον της νομίμου Διοικήσεως των Ελλήνων […]
Σκιά σεβασμία, η οποία ήδη υπερίπταται εις τας ουρανίας σκηνάς! Βεβαιώσου ότι η Πατρίς ανεγνώρισε τας θυσίας σου. Ανεγνώρισε την αξίαν σου και τον πατριωτικόν σου ζήλον! Βεβαιώσου, έμπροσθεν του θρόνου του Υψίστου, ότι οι Έλληνες από ημέραν εις ημέραν θέλουν κατασταθή πλέον άξιοι της τόσον φανεράς του Παντοδυνάμου υπερασπίσεως και αρωγής. Σκιά μακαρία! Έσο βεβαία ότι οι Έλληνες ελευθερωθέντες ήδη από τους τυραννίσκους των και γνωρίσαντες τα χρέη των καλύτερα, θέλουν υποτάσσεσθαι πάντοτε εις τους νόμους και θέλουν λησμονήσει δια παντός τα ολέθρια πάθη, τα οποία τοσάκις τους έφερον εις το χείλος της αβύσσου»
Εκατόν ενενήντα έξι χρόνια μετά τον θάνατο του Ιωάννη Βαρβάκη και σε μια χρονιά που γιορτάζουμε τα 200 χρόνια από την εθνεγερσία του 1821 ας αναστοχαστούμε τις ολέθριες συνέπειες του διχασμού είτε πρόκειται για μια χώρα είτε πρόκειται για μια μικρή κοινότητα, όπως η σχολική.
Μαίρη Μπελογιάννη, φιλόλογος

2. Ο δικός μας Βαρβάκης
Για τον Βαρβάκη έχουν ειπωθεί πολλά και έχουν γραφτεί άλλα τόσα. Οι βιογράφοι του τον έχουν σκιαγραφήσει ως ένα ιδιαίτερα έξυπνο και δυναμικό παιδί (ας θυμηθούμε τι έχουμε διαβάσει για τον λόγο που από Λεοντής μετονομάστηκε σε Βαρβάκης). Ένα παιδί που μεγαλώνοντας εξελίχθηκε σε έναν εμπειρικό ναυτικό και έναν δυναμικό ληστή των θαλασσών. Ένα παιδί που, χάρη στο εμπόριο του χαβιαριού, κατέληξε να γίνει μεγιστάνας, ένας δισεκατομμυριούχος όπως θα λέγαμε σήμερα, που σκορπούσε απλόχερα τα ρούβλια, τα γρόσια και τα τάλιρά του για κοινωφελείς σκοπούς τόσο στη δεύτερη πατρίδα του, τη Ρωσία, όσο και στην Ελλάδα.
Για τις πολιτικές του απόψεις δεν γνωρίζουμε σχεδόν τίποτα και το πιθανότερο είναι ότι ποτέ δεν ασχολήθηκε άμεσα με την πολιτική και ότι, τις οποίες ριζοσπαστικές αντιλήψεις διέθετε, τις διοχέτευσε στην επαγγελματική του δραστηριότητα (κλασικό παράδειγμα ο τρόπος με τον οποίο εκμεταλλεύθηκε την αλιεία). Παρόλα αυτά, ξέρουμε ότι ο πατριωτισμός του ήταν δεδομένος, αφού είχε συνδεθεί με τη Φιλική Εταιρία κατά την προετοιμασία της Επανάστασης του 1821 και, στη συνέχεια, έθεσε τον εαυτό του και την περιουσία του στην υπηρεσία του ξεσηκωμού της πατρίδας του. Κατά τα άλλα, γνωρίζουμε ότι ήταν υποτυπωδώς μορφωμένος (στη βιβλιογραφία εντοπίζεται μια επιστολή του προς τον Ιωάννη Καποδίστρια το 1818, όπου τόσο η προσφώνηση «Εκλαμπρώταται Κώμητα» όσο και η υπογραφή του «Ηωάνις Βαρβάκις» είναι πλήρως ανορθόγραφες). Είναι άξιο προσοχής όμως, το γεγονός ότι η αγραμματοσύνη του δεν τον εμπόδισε να συνταιριάξει τον βηματισμό του με το πνευματικό κίνημα του νεοελληνικού διαφωτισμού, ο οποίος ευθύνεται για τις έντονες ιδεολογικές και πνευματικές ζυμώσεις που αναπτύχθηκαν ανάμεσα στους λογίους του ελλαδικού χώρου στις αρχές του 19ου αιώνα.
Ο νεοελληνικός διαφωτισμός έπεται του ευρωπαϊκού αλλά υπακούει στις ίδιες αρχές, προασπίζοντας το απαραβίαστο των φυσικών δικαιωμάτων του ατόμου (ζωής, ιδιοκτησίας, ισότητας απέναντι στον νόμο, ελευθερίας σκέψης και έκφρασης), που καμιά εξουσία δεν μπορεί να καταργήσει. Προϋποθέτει όμως και την απελευθέρωσή του γένους, στην πραγμάτωση της οποίας μόνο η εκπαίδευση μπορεί να συμβάλει. Κατά συνέπεια, η εξέλιξη της εκπαιδευτικής διαδικασίας είχε αποκτήσει μια ιδιάζουσα σημασία για τους Έλληνες διαφωτιστές και, μέσα σε ένα τέτοιο κλίμα, εκδόθηκε στη Βιέννη, το 1811, το ελληνόγλωσσο 15πενθήμερο φιλολογικό περιοδικό «Ερμής ο Λόγιος». Έως το 1821, οπότε η κυκλοφορία του διακόπηκε, στα τεύχη του εμπεριέχονται αξιόπιστες μαρτυρίες για τα εκπαιδευτικά πεπραγμένα της Ευρώπης, απόψεις των «πεφωτισμένων» λογίων για την οργάνωση της εκπαίδευσης στο νεοελληνικό κράτος που επρόκειτο να δημιουργηθεί, πληροφορίες σχετικά με τα συνθήκες λειτουργίας των σχολείων του ελλαδικού χώρου, ενημερώσεις για «νεωφανή» ή υπό έκδοση σχολικά βιβλία και, κατά καιρούς, ανακοινώσεις («αγγελίαι») για χρηματικές προσφορές αναγνωστών υπέρ του περιοδικού.


Εξώφυλλα των ετών 1811-1812, 1814-1816 και 1817-1821

Μια τέτοια αγγελία υπάρχει στο 4ο τεύχος του 1818 και αφορά μια προσφορά που διαφέρει από τις συνηθισμένες και γι’ αυτό διαφέρει και ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζεται. Εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με τα γνωστά μικροποσά των αναγνωστών, αλλά με μια σημαντικότατη χορηγία («χίλια φλωρία Ολλανδικά» = 8.500 ρούβλια) για να διατεθούν «εις βοήθειαν των όσοι από τους πτωχούς σπουδαίους μελετούν να εκδώσωσι βιβλία χρήσιμα εις το γένος». Ο «γενναίος […] ανήρ και άξιος υιός της Ελλάδος» που κάνει αυτήν την προσφορά δεν είναι άλλος από τον Ιωάννη Βαρβάκη, ο οποίος εκείνον τον καιρό ζούσε και δραστηριοποιείτο επαγγελματικά στο «Ταϊγανρόκον» (Ταγκανρόγκ) της Ρωσίας. Οι εκδότες του Ερμή του Λόγιου επισημαίνουν βέβαια, ότι δεν είναι η πρώτη φορά που ο Βαρβάκης διαθέτει χρήματα για κοινωφελή σκοπό, δεδομένου ότι «όλη η επαρχία του Ταϊγανρόκου και πολύ μέρος της ευρυχώρου επικρατείας του Ρωσσικού κράτους επαινεί τας ελεημοσύνας του, την εκ βάθρων ανέγερσιν ιερών ναών, την επισκευήν δημοσίων κτιρίων, και άλλα πάμπολα καλά, τα οποία γνωρίζουσιν ακριβώς οι εκείσε, και κηρύττουσι με στεντώρειον σάλπιγγα». Είναι η πρώτη φορά ωστόσο, που γίνεται μνεία του ονόματος του Βαρβάκη για συγκεκριμένου τύπου προσφορά στο αντιπροσωπευτικότερο ίσως έντυπο του νεοελληνικού διαφωτισμού. Με άλλα λόγια, είναι η πρώτη φορά που γίνεται γνωστή η σχέση του με τους διαφωτιστές, οι οποίοι αντιπροσώπευαν εκείνον τον καιρό την πλέον μορφωμένη αλλά και την πλέον φιλελεύθερη πλευρά του γένους των Ελλήνων.
Πώς άραγε ο Βαρβάκης, ένας άνθρωπος χωρίς προσωπική μόρφωση, φτάνει να συνταιριάζει τον βηματισμό του με εκείνον των πνευματικά καλλιεργημένων Ελλήνων επιχειρηματιών, οι οποίοι, επηρεασμένοι από τις διαφωτιστικές ιδέες χρηματοδοτούσαν την έκδοση και/ ή τη διακίνηση στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα όσων σχολικών βιβλίων συνέγραφαν ή μετέφραζαν Έλληνες λόγιοι σπουδαγμένοι στη δύση; Πιθανώς πίσω από αυτήν του την απόφαση να κρύβεται ο Νικηφόρος Θεοτόκης, ο οποίος όντας αρχιεπίσκοπος στο Αστραχάν, είχε αναπτύξει στενή φιλική σχέση με τον Βαρβάκη, μυώντας τον στις ιδέες του διαφωτισμού που και ο ίδιος με τόση ζέση υπερασπιζόταν. Πιθανώς και όχι. Σίγουρα όμως η συγκεκριμένη κίνηση του Βαρβάκη δεν ήταν συμπτωματική, όπως αποδεικνύεται στη συνέχεια. Γιατί τι άλλο από αποδοχή των διαφωτιστικών ιδεών αποτελούν τα 500 αργυρά φιορίνια (8.000 ρούβλια), με τα οποία θα επιχορηγήσει το επόμενο έτος ο Βαρβάκης τον Ερμή τον Λόγιο; Και πολύ περισσότερο, τι άλλο σημαίνει η δωρεά του (1.000.000 ρούβλια περίπου), προκειμένου να δημιουργηθεί στο νεοελληνικό κράτος ένα Πρακτικό Λύκειο, κατ’ αναλογία με τα ευρωπαϊκά «Γυμνάσια των (θετικών) Επιστημών» που τόσο πολύ ήθελε να υπάρχουν και στην Ελλάδα ο μεγάλος διαφωτιστής Αδαμάντιος Κοραής;
Αυτή λοιπόν, ήταν η επιθυμία του «διαφωτιστή» Βαρβάκη και αυτό ήταν το σχολείο που δημιουργήθηκε σε μια εποχή, όπου τα εκπαιδευτικά προγράμματα χαρακτηρίζονταν από τις ίδιες κλασικιστικές τάσεις που θα επικρατήσουν πλήρως αργότερα, κατά την οθωνική περίοδο. Αυτό ήταν το σχολείο του Βαρβάκη που λειτουργεί ως σήμερα και εμείς δεν μπορεί παρά να είμαστε ευτυχείς που το υπηρετούμε.

Σόνια Γελαδάκη
Διευθύντρια
Βαρβακείου Προτύπου Γυμνασίου

3. «νά ψάλωσιν μνημόσυνα γιά τόν μακαρίτην τοῦτον πατριώτην»
ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΝΗΜΟΣΥΝΟ ΣΤΗ ΜΝΗΝΗ ΤΟΥ ΙΩΑΝΝΗ ΒΑΡΒΑΚΗ

Ο θάνατος του Ιωάννη Βαρβάκη ανακοινώνεται στη συνεδρίαση του Βουλευτικού Σώματος στο Ναύπλιο στις 26 Φεβρουαρίου 1825 με την ανάγνωση επιστολής του εκ Ζακύνθου Χρόνια Δροσινού προς τον Πρώτον Γραμματέα του Βουλευτικού Ιωάννη Σκανδαλίδη, «εἰδοποιητικόν περί τοῦ θανάτου τοῦ πατριώτου κυρίου Ἰωάννην Βαρβάκη».
Στην επιστολή ενημερώνεται η Διοίκηση ότι θα πρέπει να φροντίσει για την παραλαβή του ποσού στη Ρωσία που άφησε «ὁ μακαρίτης κύριος Βαρβάκης εἰς ἀνόρθωσιν ἑνός λυκείου εἰς τήν Ἑλλάδα». Στη συνέχεια διαβάζονται δύο αποσπάσματα από τις διαθήκες που άφησε ο Ιωάννης Βαρβάκης, της πρώτης, την οποία συνέταξε στο Τανγαρόκ (22.05.1824), και της δεύτερης, την οποία συνέταξε στη Ζάκυνθο (10/22.01.1825). Οι διαθήκες κατατίθενται «εἰς τήν περί τῶν σχολείων Ἐπιτροπήν», για να τις εξετάσει και να κάνει στη συνέχεια την αναφορά της στο Σώμα. Παράλληλα αποφασίζεται να δώσει το Υπουργείο της Θρησκείας διαταγή να ψαλούν μνημόσυνα για τον Ιωάννη Βαρβάκη «καθ’ ὅλην τήν ἐπικράτειαν, χάριν εὐγνωμοσύνης διά τήν ἄκραν φιλογένειάν του».

Γ΄ Βουλευτική Περίοδος (1824-1826), Πρακτικά του Βουλευτικού Σώματος, Συνεδρίαση 26.2.1825, τομ. 7, Αρχεία της Ελληνικής Παλιγγενεσίας, Ψηφιακή Βιβλιοθήκη της Βουλής των Ελλήνων.

Την επόμενη ημέρα, 27 Φεβρουαρίου 1825, το Βουλευτικό Σώμα αποστέλλει προβούλευμα στο Εκτελεστικό για την τέλεση μνημοσύνων σε όλες τις εκκλησίες της επικράτειας στη μνήμη του πατριώτη Ιωάννη Βαρβάκη:

Γ΄ Βουλευτική Περίοδος (1824-1826), Προβουλεύματα και λοιπά εξερχόμενα έγγραφα του Βουλευτικού Σώματος, τομ. 8 σελ 150, Αρχεία της Ελληνικής Παλιγγενεσίας, Ψηφιακή Βιβλιοθήκη της Βουλής των Ελλήνων.

Το σχολείο μας κάθε χρόνο τιμά τον ευεργέτη του με επιμνημόσυνη δέηση, κατάθεση στεφάνου στον ανδριάντα του στο Ζάππειο και εκδήλωση μνήμης και τιμής από τους μαθητές και καθηγητές. Τιμά τον «ενάρετο και φιλογενή πολίτη» Ιωάννη Βαρβάκη, ο οποίος με την προσφορά του συνεισφέρει μέχρι σήμερα με τη λειτουργία του σχολείου, του οποίου αυτός έθεσε τα θεμέλια, « εἰς τήν εὐτυχίαν τοῦ Ἔθνους και εἰς τήν πολιτικήν και ἠθικήν αὐτοῦ πρόοδον».

Έλενα Γκίκα, φιλόλογος.